پيوندها ومقالات
ابوریحان محمد بن احمد بیرونی
ابوریحان محمد بن احمد بیرونی از دانشمندان بزرگ و ریاضی دانان، ستارهشناسان، تاریخنگاران سده چهارم و پنجم هجری ایران است و بعضی از پژوهندگان او را از بزرگترین فیلسوفان مشرقزمین می دانند. او در ۳۶۲ هچری قمری در خوارزم که در قلمرو سامانیان بود به دنیا آمده بود و زادگاه او که در آن زمان روستای کوچکی بود بعدا به « بیرونی » تجدید نام داده شده است. مرگش در غزنه در اوان انقلاب سلجوقیان و پادشاهی مسعود بن محمود غزنوی بوده است و برخی درگذشت او را در ۴۴۰ هجری قمری میدانند. تألیفات بیرونی به زبان عربی، یعنی زبان علمی و همهکسفهم عالم اسلام و ایران بوده است، مگر ترجمهی «التفهیم» که خود , آن را از عربی به فارسی برگردانیده است (یا احتمالاً برعکس).
بیرونی دقت و اصابت نظر خویش را مدیون مطالعات فلسفی بود، لیکن او در فلسفه پیرو روش متعارف عهد خویش یعنی آن روش که به وسیله کندی و فارابی و نظایر آنان تحکیم و تدوین شده بود نبود بلکه به عقاید ویژه و روش جداگانه و ایرادات خود بر ارسطو ممتاز است، وی همچنین از آثار فلسفی هندوان کتبی چون «شامل» را به عربی ترجمه نمود.
دانشنامه علوم چاپ مسکو ابوریحان را دانشمند همه قرون و اعصار خوانده است . در بسیاری از کشورها نام بیرونی را بر دانشگاهها ، دانشکده ها و تالار کتابخانه ها نهاده و لقب « استاد جاوید » به او داده اند. بیرونی گردش خورشید ، گردش محوری زمین و جهات شمال و جنوب را دقیقا محاسبه و تعریف کرده است. خورشید گرفتگی هشتم آوریل سال 1019 میلادی را در کوههای لغمان ( افغانستان کنونی ) رصد و بررسی کرد و ماه گرفتگی سپتامبر همین سال را در در غزنه به زیر مطالعه برد.
در زمان
بیرونی ، سامانیان بر شمالشرقی ایران شامل خراسان بزرگتر و خوارزم به
پایتختی بخارا ، زیاریان بر گرگان و مازندران و مناطق اطراف ، بوئیان بر
سایر مناطق ایران تا بغداد ، بازماندگان صفاریان بر سیستان و
غزنویان بر
جنوب ایران خاوری (
مناطق مرکزی و جنوبی افغانستان امروز) حکومت می کردند
و همه آنان مشوق دانش و ادبیات فارسی بودند و سامانیان بیش از دیکران در
این راه اهتمام داشتند. بیرونی که در جرجانیه خوارزم نزد ابونصر منصور
تحصیل علم کرده بود مدتی نیز در گرگان تحت حمایت مادی و معنوی زیاریان که
مرداویج سر دودمان آنها بود به تحقیق پرداخته بود و پس از آن تا پایان عمر
در ایران خاوری آن زمان به پژوهش های علمی خود ادامه داد . با این که محمود
غزنوی میانه بسیار خوبی با بیرونی نداشت و وسائل کافی برای تحقیق در اختیار
او نبود ولی این دانشمند لحظه ای از تلاش برای تکمیل تحقیقات علمی خود دست
نکشید. بیرونی که بر زبانهای یونانی ، هندی و عربی هم تسلط داشت کتب و
رسالات متعدد که شمار انها را زائد بر 146 گزارش کرده اند نوشت که جمع سطور
انها بالغ بر 13هزار است . مهمترین آثار او « تفهیم » در ریاضیات و نجوم ،
«آثار باقیه » در تاریخ و جغرافیا ، « قانون مسعودی » که نوعی دانشنامه است
و کتاب « هند » درباره اوضاع این سرزمین از تاریخ و جغرافیا تا عادات و
رسوم و طبقات اجتماعی آن .
بیرونی کتاب دائرةالمعارف خود را به نام سلطان مسعود غزنوی حاکم وقت کرد ، ولی هدیه او را که سه بار شتر سکه نقره بود نپذیرفت و به او نوشت که که کتاب را به خاطر خدمت به دانش و گسترش آن نوشته است ، نه پول. بیرونی معاصر بوعلی سینا بود که در اصفهان می نشست و باهم مکاتبه و تبادل نظر فکری داشتند. بیرونی در جریان لشکرکشی های محمود غزنوی به هند غربی (پاکستان امروز قسمتی از آن است) امکان یافت که به این سرزمین برود ، زبان هندی فراگیرد و در باره اوضاع هند تحقیق کند که محصول این تحقیق ، کتاب «هندشناسی» اوست.
بیرونی که در جرجانیه خوارزم نزد ابونصر منصور تحصیل علم کرده بود، مدتی نیز در گرگان زیر پشتیبانی مادی و معنوی زیاریان که مرداویج سر دودمان آنها بود به پژوهش پرداخته بود و پس از آن تا پایان عمر در ایران خاوری آن زمان به پژوهشهای علمی خود ادامه داد. با این که محمود غزنوی میانه بسیار خوبی با بیرونی نداشت و وسایل کافی برای پژوهش، در اختیار او نبود ولی این دانشمند لحظهای از تلاش برای تکمیل تحقیقات علمی خود دست نکشید.
بیرونی دقّت و اصابت نظر خویش را مدیون مطالعات فلسفی بود، امّا او در فلسفه پیرو روش متعارف عهد خویش یعنی آن روش که به وسیله کندی و فارابی و نظایر آنان تحکیم و تدوین شده بود نبود ؛ بلکه به باورهای ویژه و روش جداگانه و ایرادات خود بر ارسطو ممتاز است، وی همچنین از آثار فلسفی هندوان کتبی چون «شامل» را به عربی ترجمه نمود.
تألیفات بیرونی به زبان عربی، یعنی زبان
علمی و همهکسفهم عالم اسلام بوده است، مگر ترجمهٔ التفهیم که خود، آن را
از عربی به فارسی برگردانیده استدانشنامه علوم چاپ مسکو، ابوریحان را
دانشمند همه قرون و اعصار خوانده است. در بسیاری از کشورها نام بیرونی را
بر دانشگاهها، دانشکدهها و تالار کتابخانهها نهاده و لقب «استاد
جاوید» به او دادهاند
بیرونی که بر زبانهای یونانی، هندی و عربی هم چیره بود، کتب و رسالات
بسیار که شمار آنها را بیش از ۱۴۶ گزارش کردهاند نوشت که جمع سطور آنها
بالغ بر ۱۳ هزار است. مهمترین آثار او التفهیم در ریاضیات و نجوم، آثار
الباقیه در تاریخ و جغرافیا، قانون مسعودی که نوعی دانشنامه است و کتاب
تحقیق ماللهند درباره اوضاع این سرزمین از تاریخ و جغرافیا تا عادات و رسوم
و طبقات اجتماعی آن. بیرونی کتاب دانشنامه خود را به نام سلطان مسعود غزنوی
حاکم وقت کرد، ولی هدیه او را که سه بار شتر سکه نقره بود نپذیرفت و به او
نوشت که که کتاب را به خاطر خدمت به دانش و گسترش آن نوشته است، نه پول.
بیرونی، همدورهٔ بوعلی سینا بود که در اصفهان مینشست و با هم مکاتبه و
تبادل نظر فکری داشتند.
بیرونی در جریان لشکرکشیهای محمود غزنوی
به هند( پاکستان امروز بخشی از آن
است) امکان یافت که به این سرزمین
برود، زبان هندی فراگیرد و در باره اوضاع هند پژوهش کند که فراوردهٔ این
پژوهش، کتاب هندشناسی
اوست.بیرونی به نقاط مختلف هندوستان سفر کرد و در آنها اقامت گزید و عرض
جغرافیایی حدود 11 شهر هند را تعیین نمود خود بیرونی می نویسد که در زمانی
که در قلعه نندنه به سر می برد، از کوهی در مجاورت آن به منظور تخمین زدن
قطر زمین استفاده کرد. نیز روشن است که او زمان زیادی را در غزنه گذرانده
است تعداد زیاد رصدهای ثبت شده ای که به توسط او در آنجا صورت گرفته است با
رشته ای از گذرهای خورشید به نصف النهار شامل انقلاب تابستانی سال 398 آغاز
می شود و ماه گرفتگی روز 30 شهریور همان سال را نیز در بر دارد. او به رصد
اعتدالین و انقلابین در غزنه ادامه داد که آخرین آنها انقلاب زمستانی سال
400 بود
بیرونی گردش خورشید، گردش محوری زمین و جهات شمال و جنوب را دقیقا محاسبه و
تعریف کرده است. خورشیدگرفتگی هشتم آوریل سال ۱۰۱۹ میلادی را در کوههای
لغمان درافغانستان کنونی رصد و بررسی کرد و ماهگرفتگی سپتامبر همین سال را
در غزنه به زیر مطالعه برد.
از ابتکارهاي وي اينست که براي اولينبار جدول وزن
مخصوص اجسام را تنظيم کرد و وزن مخصوص هيجده ماده، رامعين نمود و همبه
کرويت زمين قائل بود، دايرهالبروج را نسبت به استواء حساب کرد و عددي به
دستآورد که به نتيجهي محاسبههاي دقيق امروز نزديک است. وي قاعدههاي
تصاعد حسابي رانيز بدست آورد.
ابوریحان بیرونی صد و پنجاه و سه کتاب در علمهاي مختلفهمچون هيأت، پزشکي،
رياضي، طبيعي، فلسفه، نجوم، تاريخ، جغرافيا، داروشناسي و مبحثهايديگر
تأليف کرده است.
آثار از بين رفته:
رياضيات و نجوم واحکام نجوم، نود وسه جلد- موضوعهاي ديگر، بيست و
پنج جلد جمعا صد و هجده جلد بوده است
آثار موجود:
رياضيات خالص هفت جلد–رياضيات عملي پانزده
جلد-موضوعهاي ديگر سيزده جلد که جمعا سي و پنج جلد می شود
تحقیق ماللهند:
موضوع این کتاب مذهب و عادات و رسوم هندوان و نیز گزارشی از سفر به هند است.
قانون مسعودی:
کتابی است در نجوم اسلامی شامل یازده بخش. در این کتاب بخشهایی مربوط به
مثلثات کروی و نیز زمین و ابعاد آن و خورشید و ماه و سیارات موجود است.
التفهیم لاوایل صناعت التنجیم:
این کتاب نیز در نجوم و به فارسی نوشته شده است و
برای مدت چند قرن متن کتاب درسی برای تعلیم ریاضیات و نجوم بوده است.
الجماهر فی معرفه الجواهر:
بیرونی این کتاب را به نام ابوالفتح مودود بن مسعود تألیف کرد و موضوع کتاب
معرفی مواد معدنی و مخصوصاً جواهرات مختلف است. ابوریحان در این کتاب فلزات
را بررسی کرده و نوشته است. او نظریّات و گفتههای دانشمندانی مانند ارسطو
اسحاق الکندی را درباره حدود سیصد نوع ماده معدنی ذکر کرده است.
وی در این کتاب به شرح فلزها و جواهرهای قارههای آسیا، اروپا و آفریقا میپردازد
و ویژگیهای فیزیکی ماند بو، رنگ، نرمی و زبری حدود ۳۰۰ نوع کانی و مواد
دیگر را شرح میدهد و نظریهها و گفتارهای دانشمندان یونانی و اسلامی را
دربارهٔ آنها بیان میکند.
صیدنه: این
کتاب دربارهٔ مواد شیمیایی و خواص و طرز تهیه آنها نوشته شده است.
آثار الباقیه عن القرون الخالیه
(اثرهای مانده از قرنهای گذشته):
ابوریحان در این کتاب مبدأ تاریخها و گاهشماری اقوام مختلف را مورد بحث و
بررسی قرار داده است. از جمله این اقوام - ایرانیها - یونانیها - یهودیها
- مسیحیها عربهای زمان جاهلیت و عربهای مسلمان نام برده و درباره اعیاد
هر یک به تفصیل سخن گفته است. این کتاب را میتوان نوعی تاریخ ادیان دانست.
بیرونی بر اثر سفرهای بسیار به هند به زبانهای هندی و همچنین سانسکریت چیره بود و کتابهای مختلفی را از هندی به عربی ترجمه کرد که عبارتند از: سیدهانتا، الموالید الصغیر، کلبیاره.
او همچنین داستانهایی را از پارسی به عربی ترجمه کرده است. از جمله این داستانها میتوان شادبهر(حدیث قسیم السرور)، عین الحیات، داستان اورمزدیار و مهریار و همچنین داستان سرخبت و خنگبت(حدیث صنمی البامیان) را نام برد.
بیرونی هنگامی که شصت و سه ساله بود کتابنامه ای از آثار محمد بن زکریای رازی پزشک تهیه نمود و فهرستی از آثار خود را ضمیمه آن کرد این فهرست به 113 عنوان سر می زند که بعضی از آنها بر حسب موضوع گه گاه با اشاره کوتاهی به فهرست مندرجات آنها تنظیم شده اند این فهرست ناقص است زیرا بیرونی دست کم 14 سال پس از تنظیم آن زنده بود و تا لحظه مرگ نیز کار می کرد به علاوه 7 اثر دیگر او موجود است و از تعداد فراوان دیگری هم نام برده شده است. تقریباٌ چهار پنجم آثار او از بین رفته اند بی آن که امیدی به بازیافت آنها باشد از آنچه بر جای مانده در حدود نیمی به چاپ رسیده است. علایق بیرونی بسیار گسترده و ژرف بود و او تقریباٌ در همه شعبه های علومی که در زمان وی شناخته شده بودند سخت کار می کرد وی از فلسفه و رشته های نظری نیز بی اطلاع نبود اما گرایش او به شدت به سوی مطالعه پدیده های قابل مشاهده در طبیعت و در انسان معطوف بود در داخل خود علوم نیز بیشتر جذب آن رشته هایی می شد که در آن زمان به تحلیل ریاضی درآمدند. در کانی شناسی، داروشناسی و زبان شناسی یعنی در رشته هایی که در آنها اعداد نقش چندانی نداشتند نیز کارهایی جدی انجام داد اما در حدود نیمی از کل محصولات کار او در اختر شناسی، اختر بینی و رشته های مربوط به آنها بود که علوم دقیقه به تمام معنی آن روزگاران به شمار می رفتند ریاضیات به سهم خود در مرتبه بعدی جای می گرفت اما آن هم همواره ریاضیات کاربسته بود از آثار دیگر بیرونی که هنوز هم در دسترس هستند و می توان اینها را نام برد: اسطرلاب، سدس، تحدید، چگالیها، سایه ها، وترها، پاتنجلی، قره الزیجات، قانون، ممرها، الجماهر و صیدنه، بیرونی در باره حرکت وضعی زمین و قوه جاذبه آن دلالیل علمی آورده است.
شادروان علي اكبر دهخدا درباره ابوريحان
بيروني و آثار او مي گويد:
در هزار سال پيش برد و تسطيح از تسطيحات چهار گانه كره متفطن گشتن - نوع
چاه آرتزين كشف كردن - به استخراج (
جيب درجه واحد {سينوس يك درجه
}) توفيق يافتن- بالاتر از همه بناي علوم
طبيعي بر رياضي نهادن و قرنها پيش از بيكن براي حل معضلات علمي و فني متوسل
به استقرا شدن و صدها سال مقدم بر كپرنيك و گاليله در مسمع م مرآي پادشاهي
چون محمود در عقيده متحرك بودن زمين اصرار ورزيدن - براي معرفت اجمالي در
اين داهي كبير كافي است
جورج سارتن محقق شهير در مقدمهي کتاب «تاريخ
علم » دربارهي ابو ريحان چنين
اظهار نظر کرده : «... بيروني از
خانوادهاي شيعه متولّد شد،در مذهب عاري از تعصب بود ولي احساسات ملي و ضد
عربش تا پايان عمر به قوت خود باقيماند. وي سياح ، فيلسوف، رياضيدان، منجم،
جغرافيدان و دانشمندي جامع بود.
مذهبش مسلمان و مايل به تشيع بود به همين جهت مسلماني خشکوخشن نبوده است.
کارادوو ، در کتاب متفکران اسلامدرباره
ابوريحان چنين نوشته : ... با اين
که از عصر بيروني قرنها ميگذرد قيافهي وي هنوز تازه و جوان است، گويي
شخصيت ممتاز او از عصر وي جدا و به زمان ما نزديک شده است. ماهيت و پختگي
فکر او مانندمتفکران کنوني است. بيروني نکته سنج وتيز بين وفکرش موشکاف و
نافذ است و در تحليل و تشريح مسائل سخت کنجکاو مي باشد.
فقيه ابوالحسن علي گويد : آنگاه كه
نفس در سينه او به شماره افتاده بود بر بالين وي حاضر آمدم. در آن حال
پرسيد: حساب جدات فاسده را كه وقتي مرا گفتي - بازگوي كه چگونه بود؟ گفتم
اكنون چه جاي اين سوال است؟ گفت اي مرد كدام يك از اين دو بهتر؟ اين مساله
را بدانم و بميرم يا نادانسته و جاهل در گذرم؟ و من آن مساله بازگفتم - فرا
گرفت و از نزد وي بازگشتم و هنوز قسمتي از راه را نپيموده بودم كه شيون از
خانه او برخاست.
ابوریحان بیرونی در سال 440 هجری در سن 78 سالگی در غزنه بدرود حیات گفت.
------------------------------